Artykuły
Picture of Damian Olszewski
Damian Olszewski

Budżet domowy. Jak odzyskać kontrolę nad pieniędzmi?

Wypłata wpłynęła, rachunki zapłacone, a pod koniec miesiąca znowu trudno powiedzieć, gdzie podziała się reszta. Część poszła na zakupy, część na wyjścia, po drodze odnowiło się kilka subskrypcji. Każdy wydatek z osobna wydawał się rozsądny. Dopiero razem zajęły prawie całą wypłatę.

Budżet domowy to plan podziału dochodów na wydatki i oszczędności. Pomaga ustalić, ile możemy wydać teraz, ile trzeba zachować na późniejsze rachunki i co chcemy odłożyć. Samo saldo konta tego nie pokazuje. Tysiąc złotych przed terminem zapłaty czynszu znaczy przecież coś innego niż tysiąc złotych po uregulowaniu wszystkich zobowiązań.

Nie trzeba od razu spędzać wieczorów nad arkuszem. Na początek potrzebujemy obrazu własnych finansów i metody, której będziemy w stanie się trzymać.

Jak sprawdzić, gdzie uciekają nam pieniądze?

Zacznijmy od dochodów netto, czyli pieniędzy faktycznie dostępnych do podziału. W przypadku etatu będzie to wypłata na rękę. Przy działalności nie możemy traktować całego wpływu od klienta jak własnej pensji, bo część pokryje koszty firmy, podatki i składki. Jeżeli zarabiamy nieregularnie, podstawowe rachunki lepiej planować na kwotę, na którą możemy ostrożnie liczyć, a nie na wynik najlepszego miesiąca.

Potem sprawdźmy wydatki. Najłatwiej przejrzeć historię wszystkich rachunków i kart za ostatni miesiąc oraz dopisać zakupy gotówkowe. Przy kosztach sezonowych przyda się dłuższa historia. Wypłata z bankomatu sama w sobie nie mówi jeszcze, na co wydaliśmy pieniądze.

Oddzielmy zobowiązania powtarzające się co miesiąc, takie jak czynsz, rata kredytu czy abonament, od kwot zmiennych, na przykład zakupów spożywczych i paliwa. Osobno zapiszmy znane wydatki nieregularne. Ubezpieczenie auta płatne raz w roku nie jest niespodzianką tylko dlatego, że nie pojawia się w każdym miesiącu.

Uważajmy przy tym, żeby nie policzyć tych samych pieniędzy dwa razy. Przelew między własnymi rachunkami nie jest nowym dochodem. Jeżeli zapisaliśmy zakupy kartą kredytową, przy spłacie karty nie doliczamy ich ponownie. Musimy jednak zabezpieczyć na nią pieniądze w terminie. Odsetki i opłaty są osobnym kosztem, a spłatę wcześniej nagromadzonego długu trzeba uwzględnić w planie.

Z takiego zestawienia powinno wynikać, ile zostaje po pokryciu potrzeb i zobowiązań. Jeżeli regularnie brakuje na podstawowe koszty, problemu nie rozwiąże samo wykreślenie jednej subskrypcji. Trzeba sprawdzić większe obciążenia, możliwości ich ograniczenia i zwiększenia dochodów. Budżet ma pokazać skalę problemu, zamiast udawać, że każdy niedobór wynika z kawy na wynos.

Metody na planowanie budżetu

Nie ma uniwersalnej metody zarządzania pieniędzmi, która sprawdzi się u każdego. Możemy jednak wybrać punkt wyjścia. Jednej osobie wystarczą ogólne proporcje, inna potrzebuje wyraźnego limitu na zakupy, a jeszcze inna chce z góry podzielić całą wypłatę.

Zasada 50/30/20

Największą zaletą tej metody jest prostota. W podstawowym podziale 50% dochodu netto przeznaczamy na potrzeby, do 30% na przyjemności, a 20% na oszczędności i spłatę zadłużenia. Taką wskazówkę przedstawia amerykańskie Biuro Ochrony Finansowej Konsumentów, czyli CFPB, zaznaczając, że proporcje można dostosować do swojej sytuacji.

W praktyce nie zawsze da się zmieścić podstawowe koszty w połowie wypłaty. Sam najem w dużym mieście może zająć znaczną jej część. Podział powinien więc pomagać ocenić sytuację, a nie skłaniać do wpisywania nierealnych limitów. Nie trzeba też wydawać całych 30% na przyjemności, jeżeli mamy pilniejszy cel.

Przy zadłużeniu ustalmy spójny podział. Przykładowo obowiązkową ratę kredytu mieszkaniowego możemy uwzględnić w potrzebach, a dodatkową nadpłatę w części przeznaczonej na poprawę finansów. Ważne, żeby każda rata została ujęta raz, a terminy jej zapłaty były zabezpieczone.

System kopert

Tutaj granice wydatków są wyraźniejsze. Ustalamy kategorie, na przykład żywność, rozrywkę czy ubrania, i każdej przyznajemy własny limit. Można wykorzystać fizyczne koperty, osobne rachunki albo podział w aplikacji.

Kiedy pieniądze na wyjścia się kończą, mamy dwie możliwości. Rezygnujemy z kolejnego wyjścia albo świadomie przesuwamy kwotę z innej kategorii. W drugim przypadku od razu widać koszt decyzji. Dodatkowa kolacja może oznaczać mniej pieniędzy na ubrania, ale nie powinna zabierać kwoty potrzebnej na rachunek za prąd.

Ten system przydaje się zwłaszcza wtedy, gdy ogólne postanowienie o oszczędzaniu przegrywa z kolejnymi zakupami. Wyraźny limit daje odpowiedź jeszcze przed płatnością. Nie musimy dopiero pod koniec miesiąca zastanawiać się, dlaczego znowu zabrakło pieniędzy.

Budżet zerowy

W tym systemie każda złotówka ma określone zadanie. Rozdzielamy cały dostępny dochód między rachunki, zakupy, rezerwy i oszczędności. Po podziale ma zostać zero pieniędzy bez przypisanego celu.

Zero nie oznacza pustego konta ani obowiązku wydania całej pensji. Kwota odłożona na przyszłość też ma swoje zadanie. Oszczędności przestają być wtedy tym, co przypadkiem zostanie po zakupach, bo uwzględniamy je już przy planowaniu.

Ta metoda wymaga dokładniejszego podziału, ale pomaga zobaczyć zależności. Jeżeli zwiększamy jedną kategorię, musimy znaleźć na to pieniądze w innej albo zwiększyć dochód. Sama zmiana liczby w arkuszu nie tworzy dodatkowej gotówki.

Jak nie zamienić życia w księgowość?

Do prowadzenia pierwszego planu wystarczy notatnik, prosty arkusz w Excelu lub Arkusz Google. Zapisujemy dochody, a przy wydatkach datę, kategorię i kwotę. Obok podsumowania każdej kategorii warto mieć limit, żeby widzieć, ile jeszcze zostało. Aplikacja może część pracy wykonać za nas, ale jej automatyczne przypisania też trzeba czasem sprawdzić.

Zobaczmy umowny przykład osoby, która ma 6000 zł miesięcznego dochodu netto i nie spłaca kredytów. Przyjmijmy taki plan podziału całej wypłaty.

Przeznaczenie pieniędzyKwota miesięczna
Mieszkanie i rachunki2300 zł
Jedzenie1000 zł
Transport500 zł
Zdrowie i inne niezbędne wydatki300 zł
Przyjemności500 zł
Odkładanie na znane wydatki roczne500 zł
Budowanie poduszki finansowej900 zł
Razem6000 zł

To przykład działania budżetu zerowego, a nie wzór kosztów dla każdego. Cała wypłata ma przydział, choć 1400 zł trafia do rezerw. Z tej kwoty 500 zł będzie później potrzebne na planowane wydatki, więc nie warto traktować całych 1400 zł jako przyrostu oszczędności na odległe cele.

Jeżeli roczne opłaty i zaplanowane zakupy mają kosztować 6000 zł, przy odkładaniu przez pełne dwanaście miesięcy potrzebujemy właśnie 500 zł miesięcznie. Gdy termin jest bliżej, liczymy inaczej. Na rachunek 1200 zł płatny za trzy miesiące trzeba odłożyć po 400 zł, jeśli zaczynamy od zera.

Warto zauważyć, że cztery pierwsze kategorie z tabeli zajmują 4100 zł. Próba wpisania ich w limit 3000 zł, wynikający z połowy dochodu, nie sprawi, że wydatki zmaleją. Najpierw trzeba ustalić, które kwoty rzeczywiście można zmienić.

Raz w tygodniu wystarczy sprawdzić, ile zostało w najważniejszych kategoriach i jakie płatności są przed nami. Jeśli w trakcie miesiąca okaże się, że transport będzie kosztował 750 zł zamiast 500 zł, potrzebujemy dodatkowych 250 zł. W tym przykładzie można je znaleźć, zmniejszając limit przyjemności z 500 do 250 zł, o ile tych pieniędzy jeszcze nie wydaliśmy. Na koniec miesiąca porównujemy plan z wykonaniem. Jeżeli droższe dojazdy będą stałym kosztem, następny budżet powinien już to uwzględniać.

Jak znaleźć dziury w budżecie?

Po zebraniu danych sprawdźmy przede wszystkim największe kwoty we własnym zestawieniu. U jednej osoby będzie to mieszkanie, u innej utrzymanie samochodu. Nie każdą z tych pozycji da się szybko zmienić, ale bez ich uwzględnienia łatwo przecenić znaczenie drobnych oszczędności.

Potem przyjrzyjmy się płatnościom, które powtarzają się bez większego namysłu. Niepotrzebna subskrypcja za 40 zł miesięcznie to 480 zł rocznie. Nie chodzi o zakaz korzystania z rozrywki. Jeżeli jednak od kilku miesięcy nie otworzyliśmy danej aplikacji, trudno uznać ten wydatek za świadomie wybraną przyjemność.

Osobny problem pojawia się wtedy, gdy wydatki rosną razem z zarobkami. To inflacja stylu życia. Podwyżka pozwala częściej jeść na mieście, wybrać droższy urlop albo lepszy samochód, ale po kilku miesiącach może się okazać, że odkładamy tyle samo co wcześniej. Wyższe zarobki poprawiły codzienność, lecz nie zwiększyły finansowego zapasu.

Pomaga decyzja podjęta przed pierwszą wyższą wypłatą. Możemy z góry przeznaczyć wybraną część podwyżki netto na konkretny cel, na przykład połowę, jeśli pozwala na to sytuacja. Nie ma jednej najlepszej proporcji. Inaczej podzieli pieniądze osoba z drogim zadłużeniem, a inaczej ktoś, kto ma już rezerwę i oszczędza na dalsze lata.

Podobnie z jednorazową premią. Najpierw sprawdźmy, czy nie trzeba pokryć zbliżających się opłat, uzupełnić rezerwy albo zmniejszyć kosztownego zadłużenia. Poduszka finansowa to rezerwa na nagłe wydatki lub utratę dochodu. Powinna być łatwo dostępna, a jej wielkość zależy od sytuacji gospodarstwa domowego.

Pieniądze na odległe cele można rozważać pod kątem długoterminowego oszczędzania i inwestowania. IKE, czyli indywidualne konto emerytalne, oraz IKZE, indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego, to formy oszczędzania na emeryturę. Możemy w ich ramach wybierać różne rozwiązania finansowe, więc samo założenie konta nie oznacza jeszcze wyboru inwestycji.

Mają też własne zasady dostępu do środków. Przedterminowy zwrot z IKE co do zasady oznacza podatek od wypracowanego zysku. Przedterminowy zwrot z IKZE obejmuje całość środków. W rocznym PIT całą otrzymaną kwotę rozliczamy według skali podatkowej. Dlatego wybór takiego konta powinien uwzględniać, kiedy będziemy potrzebować tych pieniędzy.

Automatyczny przelew w dniu wypłaty pomaga utrzymać wybrany podział, o ile zostawia środki na najbliższe obowiązkowe płatności. Przy większym zakupie warto natomiast dać sobie czas na odpowiedź, czy nadal go chcemy i z której części budżetu za niego zapłacimy.

Jak utrzymać plan przez kolejne miesiące?

Pierwszy budżet rzadko będzie trafiony co do złotówki. Dopiero porównanie go z rzeczywistymi wydatkami pokaże, gdzie limit był zbyt niski, czego nie uwzględniliśmy i na co wydajemy więcej, niż chcieliśmy. Poprawienie tych założeń jest częścią prowadzenia budżetu.

Odkładanie warto powiązać z konkretnym celem. Może nim być na przykład rezerwa pokrywająca trzy miesiące niezbędnych wydatków. To przykładowy punkt odniesienia, a nie obowiązkowa kwota dla każdego. Osoba o niestabilnych dochodach może potrzebować większego zapasu. Ważne, żeby wiedzieć, czemu służą pieniądze na osobnym rachunku.

Po kilku miesiącach część decyzji stanie się łatwiejsza. Będziemy już wiedzieć, ile zwykle kosztują zakupy i jakie opłaty wrócą za pół roku. Nadal jednak warto sprawdzać plan, zwłaszcza po zmianie zarobków, przeprowadzce czy pojawieniu się nowej raty.

Najwięcej zmienia chwila, w której przed zakupem potrafimy powiedzieć, z czego za niego zapłacimy i na co po tej decyzji zostanie mniej. Wtedy budżet zaczyna pomagać przy podejmowaniu decyzji, zamiast tylko opisywać miesiąc, którego już nie da się zmienić.

Udostępnij artykuł

Autor
Picture of Damian Olszewski
Damian Olszewski

Autor serwisu Praktycznie o Pieniądzach

Spis treści

Zobacz również

DRZEWO ZA 10 PACZEK? ALLEGRO Z KARĄ 54,7 MLN ZŁ

GTA VI JUŻ JEST. ILE KOSZTUJE W POLSCE?

Po co Netflixowi reklamy, skoro już płacimy abonament?